De verhalen

In den beginne was er niets.

Geen ruimte, geen tijd. Niets om te ervaren, niemand om te ervaren.

Toen was er iets. Niet de maan of de sterren, geen gedachte, geen woord. Iets van eerder. Een gevoel.

Het ene wangetje was zachter dan het andere. Het ene moment was er licht, het andere niet. Het ene geluid was de hoge stem, het andere niet. Soms, heel even, iets dat kriebelde.

Geen woord nog voor wat dan ook. Zelfs niet voor ‘het’.

Niets voelde hetzelfde.

De opa liep door het bos. Naast hem liep Moos.

Ze schoten niet op. Dat was ook niet de bedoeling. De opa had lang geleden geleerd hoe je overal snel komt, en was dat nu aan het afleren; Moos hielp daarbij. Moos stopte bij alles. Bij een wortel die boven de grond uitkwam. Bij een gat waar iets in woonde, of gewoond had, of nog komen zou.

“Zie je die boom?” zei de opa. “Zes stappen.”

Moos deed er elf, en lachte. Kleine stappen tellen dubbel.

Bij de boom lag een veer. Grijs, met een witte rand, aan de punt een beetje omgekruld. Moos raapte hem op zoals hij alles opraapte: alsof niemand hem ooit eerder had gezien.

“Eend,” zei Moos.

Hij hield de veer even tegen zijn wang.

Het was geen eend, dacht de opa. Maar dat zei hij niet. Alles met vleugels was eend, voorlopig, en zo groot was die vergissing niet: hij wist zelf ook niet van wie de veer was. Ergens boven hen zat een vogel met één veer minder. Ze zagen hem niet.

“Die vogel,” zei de opa, “die zit nu misschien naar óns te kijken.”

Moos keek omhoog.

“Misschien telt hij onze stappen,” zei de opa. “Misschien vraagt hij zich af hoe wij heten. Misschien hebben ze daar een heel bos van zichzelf, waar ze alles van willen weten. Waar het water het lekkerst is. Of grote dingen ook zwaar zijn. Wie er weg is, en wie er nog is.”

Het bleef even stil tussen de bomen. Het was geen lege stilte; er zat van alles in.

Verderop, op een paaltje langs het pad, zat een meeuw. Ze zat er al de hele tijd. Ze keek.

Op de terugweg raakte de veer kwijt. Moos merkte het niet; vinden was het werk geweest, houden deed er niet toe. De opa merkte het wel, en zei niets. Er blijft van elke wandeling iets achter in het bos, dacht hij. Misschien was dat eerlijk. Dan wisten ze daar ook iets van ons.

En Moos zou deze ochtend vergeten. Dat wist de opa ook. Zo gaan de eerste jaren: ze worden gevoeld en niet bewaard. Daarom liep hij zo langzaam. Hij onthield de ochtend voor twee.

De meeuw stond op de rug van de olifant.

De olifant stond bij het meer en dronk.

“Ik heb mensen gezien,” zei de meeuw na een tijdje. “Laatst, vanaf een paaltje langs een wandelpad.”

De olifant dacht na, en dronk nog een keer.

“En?”

“Ze kijken. En dan beginnen ze te tellen. Hoe vaak iemand lacht in een gesprek. Hoeveel passen tot aan de boom. Hoe vaak iemand ‘ja’ zegt voordat hij eindelijk ‘nee’ durft.”

De olifant zweeg.

“Bij jou zouden ze de slokken tellen, denk ik. Hoeveel je drinkt op een dag. In hoeveel keer.”

“Tja. Voor wie?”

“Voor zichzelf, geloof ik.”

De olifant keek naar het water.

“En dan?” vroeg hij.

“Dan maken ze er één getal van. Eén slok. Een gemiddelde slok.”

De olifant dronk, langzaam dit keer.

“En hoe smaakt die?”

De meeuw dacht na.

“Niet.”

De olifant knikte. “Smaak ken ik alleen. Deze slok was modderig — ik ging iets te diep. De vorige was koud, helder. Daarvoor zoet, een streep regen die was binnengezwommen. Soms zilt, alsof er ergens zout op afstand zit. Geen slok smaakt als de andere. Een gemiddelde slok zou een slok zijn die nergens naar smaakt. En die heb ik nog nooit gehad.”

“Maar als ze het zouden willen schetsen?”

“Hoeveel water, ja. Hoe lang. Maar dan weten ze iets over al mijn slokken samen, en niets over één van mijn slokken apart. En als ze alleen dat weten, weten ze in elk geval dat ze mijn slokken niet kennen.”

De meeuw bleef even stil. “Dan zouden ze óók moeten weten hoe ver de echte slokken van die ene gemiddelde slok af staan.”

“Dan weten ze iets,” zei de olifant.

Op een ochtend in september vond een bever iets in zijn dam.

Hij had al weken aan die dam gewerkt, met de tand-precisie waar bevers om bekend staan, en niet voor de eerste keer bleef er iets onverwachts in hangen — een tak, een vis, een schoen. Maar wat hij nu vond, was anders. Een houten kistje, niet veel groter dan zijn eigen kop, doorweekt en zwaar.

Hij sleepte het naar de oever en riep om hulp, want een bever opent houten dingen maar op één manier, en daar blijft weinig kistje van over. De olifant kwam aanlopen, had niets beters te doen die dag. De meeuw landde op een tak om te kijken. Een kraai kwam ook, want kraaien laten een schatkistje niet over aan andere dieren.

Ze openden het kistje samen. Erin lagen, op een laagje verbleekt fluweel, twaalf diamantjes.

“Mens-spul,” mompelde de bever.

“Verloren,” zei de olifant. “Lang geleden.”

Ze legden ze allemaal uit op het mos. Sommige groot en helder, sommige klein en dof, sommige groot en dof, één klein en heel-heel-fel.

“We moeten ze natuurlijk wel verdelen,” zei de kraai op een middag, alsof het hem net pas inviel. Hij zei het te snel voor iemand die het net pas was ingevallen.

“Verdelen,” herhaalde de bever. Hij dacht na. “Twaalf diamantjes, vier dieren. Drie voor ieder.”

“Drie voor ieder,” zei de kraai, “maar niet zomaar drie. Ik wil de felle.”

“Dat is geen verdelen,” zei de meeuw. “Dat is uitkiezen.”

Ze besloten het eerlijk te doen. De bever legde de diamantjes op een rij, van dof naar fel — dat duurde even, want twee diamantjes waren het oneens over wie doffer was, en de bever moest ze allebei drie keer optillen.

Toen lag daar de rij. Van de dofste tot de felste, en alles ertussenin.

“Kijk,” zei de bever, niet zonder trots. “Nu zie je pas hoe ze verdeeld zijn. Hier zit het midden. En als ieder een kwart van de rij neemt —” hij wees met zijn staart de plekken aan waar je de rij in vieren hakt, “— dan heeft niemand iets te klagen. Behalve wie het doffe kwart krijgt.”

“Ik,” zei de kraai, “in elk geval niet.”

De olifant had nog niets gezegd. Hij keek naar de rij, heel lang, zoals alleen olifanten kijken.

“Als je ze verdeelt,” zei hij toen, “is de rij weg.”

Niemand zei iets terug. De rij lag daar, van dof naar fel, en was ineens zelf iets geworden — iets wat geen van de vier dieren in zijn eentje kon hebben.

Ze lieten de diamantjes liggen. Bij elkaar.

De volgende ochtend lagen de diamantjes nog op het mos.

De kraai pakte er één met zijn snavel en hield ‘m tegen het licht. “Deze is groot. En glanst behoorlijk.”

“Maar deze is kleiner en glanst meer,” zei de bever, wijzend.

“En deze is groot, maar... saai,” zei de meeuw.

De olifant keek een tijdje over alle twaalf heen, zoals alleen olifanten kijken — zonder haast, zonder iets aan te raken.

“De grote glanzen meestal meer,” zei hij toen. “Meestal.”

En daar lag, midden in dat meestal, die ene grote doffe.

Toen pakte de kraai er stiekem eentje mee, en vloog weg.

De anderen keken hem na. Niemand zei iets.

De olifant stond weer bij het meer.

Hij dronk een slok, en nog een. Toen hield hij zijn slurf stil, halverwege het water en zijn mond.

“Wat is er?” vroeg de meeuw, die op zijn rug zat.

“Ik vroeg me iets af,” zei de olifant. “Ik weet hoe deze slok smaakt. En de vorige. Maar het meer zelf — hoe smaakt het méér?”

De meeuw keek naar het water. Het lag er tot aan de overkant, en om de bocht nog verder, waar je het niet meer kon zien.

“Je zou het leeg moeten drinken,” zei ze.

“Dat lukt me niet,” zei de olifant. “En als het me lukte, was er geen meer meer om naar te smaken.”

Hij dronk nog een slok, een grote dit keer, en hield hem lang in zijn mond.

“Grote slokken,” zei hij langzaam, “lijken meer op elkaar dan kleine slokjes. Heb je dat wel eens gemerkt? Een klein slokje is soms ineens zoet, of ineens modder. Een grote slok is altijd een beetje alles.”

“En het meer?” vroeg de meeuw.

“Het meer is álles,” zei de olifant. “Daarom smaakt een grote slok er meer naar.”

De volgende ochtend waren het er elf.

Niemand zei iets over de kraai. Kraaien zijn kraaien; daar kun je lang over praten, maar het worden er geen twaalf van.

De bever legde de elf opnieuw neer, uit gewoonte, van dof naar fel. De meeuw keek over de rij heen.

“Het is er nog,” zei ze. “De grote glanzen nog steeds meestal meer.”

“Met elf,” zei de bever.

“Met elf,” zei de meeuw.

De olifant keek naar de lege plek in het mos, waar gisteren de gestolen diamant had gelegen.

“En als hij er twee had meegenomen?” vroeg hij. “Of vijf? Of alle twaalf, en er twaalf ándere had neergelegd, uit een ander kistje uit een andere dam?”

De meeuw dacht na.

“Hoeveel kraaien,” zei de olifant langzaam, “verdraagt een patroon?”

Sinds de kraai er één had meegenomen, sliepen ze onrustig.

“Er moet iemand wakker blijven,” zei de bever. “Iemand die de nacht kan lezen.”

Ze vroegen het de uil. De uil zei niet meteen ja. Ze zei eerst een hele tijd niets, wat bij haar hetzelfde was als nadenken.

“Wanneer moet ik roepen?” vroeg ze toen.

“Als de kraai komt,” zei de bever.

“En als ik iets hoor,” zei de uil, “en ik weet niet wat het is?”

“Roep dan ook. Voor de zekerheid.”

De meeuw schudde haar kop. “Dan roep je elke nacht. De nacht zit vól geluiden. En wie elke nacht gewekt wordt, komt op een keer zijn nest niet meer uit.”

“Roep dan alleen als je zéker bent,” zei de bever.

“Zeker,” zei de uil langzaam, alsof ze het woord proefde en het niet lustte. “Ik ben nooit zeker. Ik hoor takken. Ik hoor vleugels. Soms hoor ik alleen mijn eigen veren.”

Ze keek de kring rond, van de bever naar de meeuw naar de olifant.

“Er zijn twee manieren waarop ik me kan vergissen,” zei ze. “Ik kan roepen terwijl er niets is. En ik kan zwijgen terwijl ze komt. Zeg het maar. Welke vergissing wilt u het liefst?”

Daar dachten ze lang over na, ieder voor zich, en de nacht dacht met hen mee.

“Kunnen we ook geen van beide krijgen?” vroeg de bever ten slotte.

“Nee,” zei de uil.

Het duurde dagen voor de mol kwam.

Ze hoorden hem eerst — een zacht schuiven onder het mos, dat stilhield, verder ging, en weer stilhield. Toen stak er, vlak naast de diamantjes, een neus uit de grond.

“Is ze weg?” vroeg de mol.

“Wie?” vroeg de bever.

“De kraai.”

“Al dagen,” zei de bever.

De neus draaide een langzaam rondje, en de mol kwam een stukje verder omhoog. Niet helemaal; zijn achterste bleef in de gang.

“Ik ben niet bang voor kraaien,” zei hij. “Voor de duidelijkheid. Ik vroeg het alleen even.”

“Natuurlijk,” zei de olifant.

Ze keken naar de diamantjes, die in het laatste licht lagen na te glanzen. De mol keek mee, op zijn manier; vooral zijn neus bewoog.

“Ben je eigenlijk wel eens bang?” vroeg de meeuw.

“Welnee,” zei de mol.

“Dus je dúrft hier ook wel bovenop te zitten,” zei de meeuw. “Midden op het mos.”

“Welnee,” zei de mol.

Het was even stil.

“Waarom blijft je achterste in de gang?” vroeg de meeuw.

“Dat is warmer,” zei de mol.

“En waarom hield je daarnet vier keer stil, onderweg hierheen?”

“Dat heet graven,” zei de mol. “Zo gaat dat.”

De meeuw wilde nog iets vragen, maar de olifant schudde langzaam zijn hoofd, en dus vroeg ze niets meer.

Later, toen de mol allang weer onder was, zei de olifant: “Hoe bang een mol is, weet je niet na één vraag.”

“Na hoeveel vragen dan wel?” vroeg de meeuw.

De olifant dacht na, zo lang als alleen olifanten durven.

“Meer,” zei hij.

Tegen de ochtend werd het licht, eerst grijs, toen goud.

De mol was allang weer onder. Op de plek waar zijn neus geweest was lag een klein hoopje aarde, zorgvuldig dichtgeduwd.

De olifant keek naar het mos, naar de elf diamantjes die er lagen. Naar de grote, die zo weinig glansde.

“Er is iets met die daar,” zei hij. “Iets wat we niet hebben opgeschreven.”

Aan de rand van het bos, waar de dennen begonnen, woonde een specht.

Elke ochtend, als het licht net over de heuvel kwam, klopte hij op zijn boom. Zeven keer, soms acht. En elke ochtend, even later, viel er hoog uit de kruin een dennenappel. Plok — in het mos.

“Dat doe ik,” zei de specht. Niet tegen iemand in het bijzonder. “Ik klop, en de boom geeft zijn appels aan de grond terug.”

Er waren ook ochtenden dat het regende en donker bleef, en dat het licht niet over de heuvel kwam. Dan klopte de specht niet — wie klopt er nu in de regen. En dan viel er ook niets.

“Zie je wel,” zei de specht.

De meeuw kwam er een keer naar kijken. Ze telde. “Twintig ochtenden,” zei ze. “Zestien keer geklopt, zestien appels. En de vier ochtenden dat je niet klopte, viel er niets.”

“Zie je wel,” zei de specht.

De olifant stond iets verderop en zei niets. Hij keek niet naar de specht. Hij keek naar de kruin, waar de takken te dicht op elkaar stonden om er iets in te zien.

Op een dag verhuisde er, hoog in die kruin, een eekhoorn. Niemand had hem ooit gezien; eekhoorns verhuizen zonder afscheid. Hij nam zijn voorraad mee naar een boom aan de andere kant van het bos.

De volgende ochtend kwam het licht gewoon over de heuvel, en de specht klopte. Zeven keer. Acht keer.

Er viel niets.

Hij klopte harder. Hij klopte tot ver na het middaguur, en het bos hield zijn adem in, en er viel niets.

Die avond zat de specht heel stil op zijn tak. Hij had alles gedaan zoals altijd. Dat was het juist.

Beneden, op het mos, lagen de elf diamantjes zoals ze er altijd lagen. De bever pakte de grote doffe op, zoals hij soms deed, en wreef er met zijn duim over — zoals je over een tafelrand wrijft waar een splinter zit. Hij hield hem even vast.

Toen legde hij hem terug, precies op zijn plek.

De meeuw zat op het dak van de burcht van de bever en keek naar het water.

“Hoe diep is het hier eigenlijk?” vroeg ze.

De bever kwam naast haar zitten. Hij woonde hier al zijn hele leven, het meeste ervan onder water.

“Dat weet ik niet,” zei hij. “Ik ben een keer gaan kijken. Helemaal naar beneden, tot waar de bodem moest zijn. Maar daar is geen plek waar het water ophoudt en de grond begint. Eerst is er water, dan modder, dan dikkere modder. Je zakt alleen maar langzamer.”

De meeuw keek naar het water, dat er niets over kwijt wilde.

“Dus zelfs jij weet niet hoe je eigen water erbij staat.”

“Jawel,” zei de bever. “Dat wel.” Hij wees met zijn staart naar een paal naast de ingang. Er stond één kras in. “Vanochtend stond het een duimbreed onder de kras.”

“Wat is dat voor kras?”

“Daar staat het water op een gewone dag.”

De meeuw keek van de kras naar het water en weer terug. Het scheelde inderdaad een duimbreed; dat zag je in één keer.

“Komt het water een staartlengte bóven de kras,” zei de bever, “dan word ik nat wakker. Zakt het een staartlengte erónder, dan ligt mijn voordeur bloot en kan iedereen zien waar ik woon. En blijft het in de buurt van de kras, dan slaap ik.”

“En hoe diep het is,” zei de meeuw.

“Dat weet ik nog steeds niet,” zei de bever. Het klonk niet alsof hij het miste.

Die avond pakte de bever de grote doffe nog één keer op. Hij wreef er met zijn duim over, zoals hij al zo vaak had gedaan, en voelde wat hij altijd had gevoeld.

Hij knikte.

Toen legde hij hem terug, precies op zijn plek.

Die ochtend, hoog boven het bos, trok een wig door de lucht.

De meeuw zag hem het eerst. Ganzen — je hoorde ze eerder dan je ze zag, en toen ze over waren hoorde je ze nog. De wig wisselde langzaam van vorm zonder ooit iets anders te worden.

Tegen de avond kwam er één naar beneden. Hij landde op het meer, dronk, en bleef toen heel stil liggen, zoals iemand stil ligt die van ver komt en nog verder moet.

De meeuw zwom een eindje mee. “Waar gaan jullie heen?” vroeg ze.

“Zuiden,” zei de gans. Hij zei het zoals je een naam zegt van iemand die je nooit hebt ontmoet.

“En hoe heet jij?”

De gans dacht daar lang over na. “Gans,” zei hij toen.

“Dat heten jullie allemaal.”

“Van bovenaf wel,” zei de gans. “Namen zijn voor van dichtbij. Wij vliegen hoog.”

Die avond bleef hij. De meeuw zag dingen die je alleen van dichtbij ziet: dat er in zijn linkervleugel één veer grijzer was dan de rest, dat hij zijn kop schuin hield als hij dronk, dat hij in zijn slaap zachtjes met zijn snavel klapperde alsof hij ergens anders al aan het praten was.

De volgende ochtend kwam er weer een wig over, en de gans stond op het water, rende, en steeg.

De meeuw keek hem na. Ze hield haar ogen op hem, op de grijze veer, op de schuine kop — en toen boog de wig een kwartslag om, en waren het ganzen.

Ze keek tot de wig een streep was, en toen een gedachte.

“Eén van hen,” zei ze zachtjes.

Het was het enige wat nog waar was. En het was bijna niets.

In het voorjaar kwamen de wiggen terug, de andere kant op.

De meeuw keek elke wig na. Je kon niet zien of hij erbij was.

Je kon ook niet zien dat hij er niet bij was.

Ze bleef kijken tot de laatste wig een streep was, en toen een gedachte. Toen dook ze op, en het meer lag weer vlak.

De olifant kende maar één verhaal. Het ging over iemand die wegging en heel lang later terugkwam, en het duurde precies zo lang als een zonsondergang.

Op een ochtend vertelde hij het aan de meeuw. Ze zat op de tak boven zijn hoofd en luisterde zoals meeuwen luisteren: met één oog. Bij het einde — de terugkomst — sloeg ze haar vleugels uit en riep dat het het mooiste einde was dat ze kende, omdat er tenminste gevlogen werd. Toen was ze weg.

Diezelfde avond vertelde hij het aan de bever. Woord voor woord hetzelfde; de olifant vergat nooit iets en telde onder het vertellen zachtjes na. Bij het einde — dezelfde terugkomst — legde de bever de tak neer waar hij aan werkte, en zei lange tijd niets.

“Dank je wel,” zei hij toen, alsof hij iets terugkreeg dat hij kwijt was geweest.

Die nacht lag de olifant wakker. Het verhaal was hetzelfde geweest. Hij was het nagegaan, twee keer, elk woord op zijn plaats. En toch was het ‘s ochtends een verhaal om van weg te vliegen geweest, en ‘s avonds een verhaal om stil van te worden.

“Misschien,” dacht hij, “is een verhaal niet af als het verteld is. Misschien is het pas af als het ergens aankomt. En het komt nooit twee keer op dezelfde plek aan.”

Hij keek naar de maan, die ook elke nacht dezelfde was en elke nacht anders scheen — op het meer, op het bos, op het kistje bij de burcht van de bever.

Hetzelfde bestaat wel, dacht hij nog, vlak voor hij in slaap viel. Maar het is nooit hetzelfde.

Op een avond droeg de bever het kistje naar het meer.

Hij zei niet waarom, en niemand vroeg het. De olifant kwam erbij staan, en de meeuw streek neer op een steen aan de rand van het water.

De bever maakte het kistje open en zette de twaalf op een rij op de oever. Eerst van klein naar groot. Toen van dof naar glanzend. Toen gewoon zoals ze uitkwamen.

De zon lag al bijna in het water, en het licht ging over de rij. Geen twee stenen deden hetzelfde. De een ving het licht en gooide het terug, de ander hield het bij zich. En terwijl het licht zakte, draaide het om: wat glom werd stil, wat stil was geweest begon zachtjes te glimmen — dezelfde stenen, hetzelfde licht, en toch telkens iets anders.

“Kijk,” zei de olifant.

Dat deden ze. Meer hoefde er niet.

Toen de zon weg was, legde de bever de twaalf terug — hij kende ze stuk voor stuk, dat ging vanzelf, ook in het donker — en deed het deksel dicht. Het klikte. Het was het zachtste geluid van het bos, en het meer lag weer vlak.

Aan de rand van het meer, waar het bos ophield en het riet begon, lag een platte steen.

Hij lag er al zo lang dat niemand meer wist dat hij er lag. ‘s Ochtends kwam de zon over de heuvel, en de hele lange dag lag de steen in het licht en deed wat stenen doen: niets, heel geduldig.

Het was de warmste dag van het jaar geweest. Tegen de avond zakte de zon achter het bos, en met de zon ging de warmte weg — uit de lucht, uit het riet, uit het water het eerst.

De bever kwam aan land. Hij had de hele middag gezwommen, en zwemmen maakt koud, kouder dan je merkt zolang je zwemt. Hij schudde zich uit en klom op de platte steen, omdat die daar nu eenmaal lag.

De steen was warm.

Niet een beetje warm. Warm zoals de middag warm was geweest — en de middag was toch echt voorbij. De bever kon de plek zien waar de zon was ondergegaan; er was daar niets meer dan een streep licht die smaller werd.

“De zon is onder,” zei de meeuw, op weg naar haar slaapplek.

“Ja,” zei de bever. Hij zei er niet bij dat de zon onder zijn buik lag. Sommige dingen moet je voor jezelf houden, anders kloppen ze niet meer.

Iets verderop lag nog een steen. Net zo plat, net zo grijs. Die had de hele dag in de schaduw van de els gelegen. De meeuw streek er in het voorbijgaan op neer en vloog meteen weer op — zo koud was hij.

De olifant stond bij het water en keek naar de twee stenen, de warme en de koude, en toen naar de plek waar de zon geweest was. Hij dacht lang na, zoals hij over alles lang nadacht.

“Hij doet er alleen wat langer over,” zei hij ten slotte, tegen niemand in het bijzonder.

Die nacht werd de steen langzaam kouder, precies zo snel als de bever warm werd. Wat de middag hem gegeven had, gaf hij door, en hij hield niets achter — dat kunnen stenen niet.

Laat op de avond ging de bever nog één keer naar de platte steen.

Er was nog een restje. In het midden, waar de middag het langst had gelegen. Hij legde er zijn poot op en voelde het minder worden, en minder, tot zijn poot even koud was als de steen en je niet meer kon zeggen wat van wie geweest was.

De meeuw sliep al. De olifant stond aan de rand van het bos, groot en stil, en dacht aan de zon — die nu, rekende hij uit, ergens anders op een steen scheen, voor iemand anders, voor straks.

De bever klom van de steen en ging naar zijn burcht. Morgen zou de zon terugkomen en de steen zou daar liggen en het opnieuw doen: ontvangen, vasthouden, doorgeven. Hij wist het niet, want stenen weten niets. Hij deed het gewoon.

Het bos sliep.

De kraai kwam toen iedereen sliep.

De twaalf lagen op een rij op het mos, zoals ze daar sinds de vondst lagen, en de maan stond laag. De kraai liep de rij langs zoals hij alles langsliep: één stap, kop schuin, één stap.

Hij keek niet zoals de olifant keek, die alles zag en alles bewaarde. Hij hield zijn kop scheef en wachtte af wat het maanlicht terugdeed. Wat een steen wáárd was — hoe zwaar, hoe oud, hoe lang hij op de bodem van een meer had gelegen — daar vroeg hij niet naar. Er kwam iets terug, of er kwam niets terug.

Bij de eerste steen bleef hij lang staan. Toen pakte hij hem op, hield hem even vast, en legde hem terug.

Zo ging het de rij af. Sommige stenen liet hij liggen, en het was niet dat hij die stenen niet zag; hij zag ze heel goed. Hij zag dat er eentje zwaar was en oud, en dat er onderin iets moois zat, op de plek waar het maanlicht niet kon komen. Hij liep door.

En één keer, ergens halverwege de rij, deed hij het andersom. Hij stond bij een steen die het licht keurig terugstuurde, wipte van zijn ene poot op de andere — en liep door. Drie stenen verder pakte hij er een op die nauwelijks glansde. Waarom, dat wist alleen de kraai, en misschien wist hij het zelf ook niet.

Bij de zesde die hij oppakte was de maan al gezakt.

Hij kende geen woorden voor wat hij deed. Hij had geen lijstje in zijn kop met eigenschappen, en hij woog niets af. Er was alleen dat ene moment, telkens weer, waarin het lijf van de kraai besloot: oppakken. Of doorlopen.

En de stenen — de stenen wisten van niets. Ze lagen daar met hun gewicht en hun slijpsel en hun scheurtjes en hun namen, en van alles wat ze waren kwam er die nacht maar één ding aan.

Ja. Of nee.

Tegen de ochtend legde de kraai de zesde terug.

Zes had hij er in zijn snavel gehad, en van de andere zes wist hij ook genoeg — hoe ze roken, hoe het mos eromheen boog, dat er eentje was met een barstje aan de onderkant waar een heel klein beetje licht in bleef hangen dat er nooit meer uit kon.

Van dat alles nam hij niets mee.

Hij bleef nog even zitten op de rand van het lege kistje, met de rij onder zich, en dacht aan wat hij later tegen de anderen zou zeggen. Er waren zes die hij had opgepakt en zes die hij had laten liggen. Dat was het. Dat was alles wat er nog van over was.

Hij vond het weinig.

Maar de zon kwam op, en het licht ging over de rij zoals het licht doet, en de stenen lagen daar alsof er die nacht helemaal niets was gebeurd — allemaal anders, allemaal precies zichzelf, en geen van alle een ja of een nee.

Toen vloog hij weg.

Ze gingen wandelen, de laatste ochtend.

Opa liep langzaam, want zo liep hij nu. Moos liep langzaam omdat Opa dat deed.

“Kijk,” zei Moos. “Die boom heeft meer vogels dan die.”

Opa keek. “Meestal wel,” zei hij. Meer zei hij niet. Je moet een kind niet uitleggen wat het net zelf heeft gezien.

Moos gooide een steen in de sloot en keek hoe hij viel. Hij gooide er nog een. Die viel anders.

“Waarom valt-ie elke keer anders?”

“Dat weet niemand,” zei Opa. “Dat is juist het aardige.”

Moos was ooit zo klein geweest dat hij alleen maar had kunnen voelen dat het ene wangetje zachter was dan het andere. Nu liep hij, en wees, en vroeg. Het was hetzelfde jongetje. Hij deed alleen meer met wat hij altijd al kon.

Hij voelde verschil, en wees het aan, en was.

Aan het eind liepen ze terug naar huis, want dat doe je met een wandeling. Je gaat ergens heen en je komt weer thuis, en onderweg is alles net even anders dan je dacht.

Bij het tuinhek liet Moos zijn hand los en rende vooruit, zoals kinderen dat doen — zonder omkijken, want vooruit is waar alles is. De voordeur ging al open; in de deur stond zijn moeder. Naar háár rende hij, want thuis is waar zij is.

Opa bleef bij het hek staan, en keek hem na tot hij binnen was.

Het was goed, en het deed zeer, en dat waren niet twee verschillende dingen. Dat was er één.